પરિચય
ગણતંત્ર દિવસની પૂર્વ સંધ્યાએ, ભારતના સર્વોચ્ચ નાગરિક સન્માનોમાંના એક, પદ્મ પુરસ્કારો 2026ની જાહેરાત કરવામાં આવી છે. આ પુરસ્કારો માત્ર વ્યક્તિગત સિદ્ધિઓનું જ નહીં, પરંતુ રાષ્ટ્રના ગૌરવ અને પ્રગતિનું પણ પ્રતિક છે. આ વર્ષે, દિગ્ગજ અભિનેતા ધર્મેન્દ્ર (મરણોત્તર), ક્રિકેટર રોહિત શર્મા, અભિનેતા આર. માધવન અને મલયાલમ સિનેમાના આઇકોન મમ્મુટી જેવી જાણીતી હસ્તીઓને આ પ્રતિષ્ઠિત સન્માન માટે પસંદ કરવામાં આવી છે. આ બ્લોગ પોસ્ટનો ઉદ્દેશ્ય પદ્મ પુરસ્કારો, તેના ઇતિહાસ અને 2026ના તમામ વિજેતાઓની સંપૂર્ણ યાદી વિશે વિસ્તૃત માહિતી આપવાનો છે.
પદ્મ પુરસ્કારો શું છે?
પુરસ્કારનો ઇતિહાસ અને હેતુ
પદ્મ પુરસ્કારોની સ્થાપના 1954માં કરવામાં આવી હતી અને તે ભારતના સર્વોચ્ચ નાગરિક સન્માનોમાં સ્થાન પામે છે. આ પુરસ્કારોનો મુખ્ય ઉદ્દેશ કલા, સમાજ સેવા, વિજ્ઞાન, ચિકિત્સા, રમતગમત જેવા વિવિધ ક્ષેત્રોમાં ‘વિશિષ્ટ કાર્ય’ અને અસાધારણ સેવાને માન્યતા આપવાનો છે.
પુરસ્કારના ત્રણ સ્તર
આ પુરસ્કારો ત્રણ શ્રેણીઓમાં એનાયત કરવામાં આવે છે, જે તેમના મહત્વના ક્રમમાં નીચે મુજબ છે:
- પદ્મ વિભૂષણ: આ સર્વોચ્ચ સન્માન ‘અસાધારણ અને વિશિષ્ટ સેવા’ બદલ આપવામાં આવે છે.
- પદ્મ ભૂષણ: આ પુરસ્કાર ‘ઉચ્ચ સ્તરની વિશિષ્ટ સેવા’ બદલ એનાયત કરવામાં આવે છે.
- પદ્મ શ્રી: આ સન્માન ‘કોઈપણ ક્ષેત્રમાં વિશિષ્ટ સેવા’ માટે આપવામાં આવે છે.
સન્માન, ‘પદવી’ નહીં
બાલાજી રાઘવન કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટના ચુકાદા મુજબ, આ પુરસ્કારો બંધારણની કલમ 18(1) હેઠળ ‘પદવી’ (Title) નથી. તેથી, પુરસ્કાર વિજેતાઓ તેમના નામના ઉપસર્ગ (prefix) કે પ્રત્યય (suffix) તરીકે તેનો ઉપયોગ કરી શકતા નથી. જો કોઈ વિજેતા આ પુરસ્કારનો પદવી તરીકે દુરુપયોગ કરે છે, તો તેમણે તે પુરસ્કાર જપ્ત કરવો પડશે.
પસંદગી પ્રક્રિયા કેવી હોય છે?
સરકાર પદ્મ પુરસ્કારોને “જનતાના પદ્મ” (People’s Padma) માં રૂપાંતરિત કરવા માટે પ્રતિબદ્ધ છે. આ માટે, કોઈપણ નાગરિક રાષ્ટ્રીય પુરસ્કાર પોર્ટલ પર ઓનલાઈન ભલામણ કરી શકે છે, જેમાં સ્વ-નામાંકનનો પણ સમાવેશ થાય છે.
પ્રાપ્ત થયેલી ભલામણોની સમીક્ષા માટે દર વર્ષે વડાપ્રધાન દ્વારા પદ્મ પુરસ્કાર સમિતિની રચના કરવામાં આવે છે, જેનું નેતૃત્વ કેબિનેટ સચિવ કરે છે. સમિતિ પસંદગી માટે ‘વિશેષ સેવાઓ’ અને ‘ઉત્કૃષ્ટતા પ્લસ’ જેવા માપદંડોને ધ્યાનમાં લે છે, જેમાં માત્ર લાંબી સેવા જ નહીં, પરંતુ જીવનભરની સિદ્ધિ અને જાહેર સેવાનો તત્વ પણ જોવામાં આવે છે. સમિતિ દ્વારા કરવામાં આવેલી ભલામણોને અંતિમ મંજૂરી માટે વડાપ્રધાન અને રાષ્ટ્રપતિ સમક્ષ રજૂ કરવામાં આવે છે. આ પ્રક્રિયા એ સુનિશ્ચિત કરે છે કે પુરસ્કારો માત્ર પારદર્શક રીતે જ નહીં, પરંતુ પાયાના સ્તરે કામ કરતા નાયકોને પણ ઓળખ આપીને ખરા અર્થમાં ‘જનતાના પદ્મ’ બને.
પદ્મ પુરસ્કાર 2026: સન્માનિત વિભૂતિઓ
આ વર્ષે, રાષ્ટ્રપતિએ કુલ 131 પદ્મ પુરસ્કારો એનાયત કરવાની મંજૂરી આપી છે, જેમાં 5 પદ્મ વિભૂષણ, 13 પદ્મ ભૂષણ અને 113 પદ્મ શ્રી પુરસ્કારોનો સમાવેશ થાય છે. આ યાદીમાં 19 મહિલાઓ, વિદેશી/NRI/PIO/OCI શ્રેણીના 6 વ્યક્તિઓ અને 16 મરણોત્તર પુરસ્કાર વિજેતાઓનો સમાવેશ થાય છે.
- પદ્મ વિભૂષણ
નામ (Name) ક્ષેત્ર (Field) રાજ્ય / દેશ (State / Country)
શ્રી ધર્મેન્દ્ર સિંહ દેઓલ (મરણોત્તર) કલા મહારાષ્ટ્ર
શ્રી કે. ટી. થોમસ જાહેર બાબતો કેરળ
સુશ્રી એન. રાજમ કલા ઉત્તર પ્રદેશ
શ્રી પી. નારાયણન સાહિત્ય અને શિક્ષણ કેરળ
શ્રી વી. એસ. અચ્યુતાનંદન (મરણોત્તર) જાહેર બાબતો કેરળ
- પદ્મ ભૂષણ
નામ (Name) ક્ષેત્ર (Field) રાજ્ય / દેશ (State / Country)
સુશ્રી અલકા યાગ્નિક કલા મહારાષ્ટ્ર
શ્રી ભગત સિંહ કોશ્યારી જાહેર બાબતો ઉત્તરાખંડ
શ્રી કલ્લીપટ્ટી રામાસામી પલાનીસ્વામી ચિકિત્સા તમિલનાડુ
શ્રી મમ્મુટી કલા કેરળ
ડૉ. નોરી દત્તાત્રેયુડુ ચિકિત્સા યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ઓફ અમેરિકા
શ્રી પિયુષ પાંડે (મરણોત્તર) કલા મહારાષ્ટ્ર
શ્રી એસ. કે. એમ. મૈલાનંદન સમાજ સેવા તમિલનાડુ
શ્રી શતાવધાની આર. ગણેશ કલા કર્ણાટક
શ્રી શિબુ સોરેન (મરણોત્તર) જાહેર બાબતો ઝારખંડ
શ્રી ઉદય કોટક વેપાર અને ઉદ્યોગ મહારાષ્ટ્ર
શ્રી વી. કે. મલ્હોત્રા (મરણોત્તર) જાહેર બાબતો દિલ્હી
શ્રી વેલ્લાપલ્લી નટેસન જાહેર બાબતો કેરળ
શ્રી વિજય અમૃતરાજ રમતગમત યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ઓફ અમેરિકા
- પદ્મ શ્રી
આ વર્ષે 113 વ્યક્તિઓને પદ્મ શ્રી પુરસ્કારથી સન્માનિત કરવામાં આવ્યા છે.
વણઓળખાયેલા નાયકોનું સન્માન
આ વર્ષની યાદીમાં એવા “વણઓળખાયેલા નાયકો” પર વિશેષ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવ્યું છે જેમણે સમાજમાં અસાધારણ યોગદાન આપ્યું છે. ઉદાહરણ તરીકે, કર્ણાટકના અંકે ગૌડા, જેમણે એક વિશાળ ફ્રી-એક્સેસ લાઇબ્રેરીની સ્થાપના કરી, અને મુંબઈ સ્થિત બાળરોગ નિષ્ણાત આર્મીડા ફર્નાન્ડિઝ, જેમણે એશિયાની પ્રથમ માનવ દૂધ બેંકની પહેલ કરી, આ સન્માનના હકદાર બન્યા છે.
સંપૂર્ણ વિજેતા યાદી
નામ (Name) ક્ષેત્ર (Field) રાજ્ય / દેશ (State / Country)
શ્રી એ. ઈ. મુથુનાયગમ વિજ્ઞાન અને ઇજનેરી કેરળ
શ્રી અનિલ કુમાર રસ્તોગી કલા ઉત્તર પ્રદેશ
શ્રી અંકે ગૌડા એમ. સમાજ સેવા કર્ણાટક
સુશ્રી આર્મીડા ફર્નાન્ડિઝ ચિકિત્સા મહારાષ્ટ્ર
શ્રી અરવિંદ વૈદ્ય કલા ગુજરાત
શ્રી અશોક ખાડે વેપાર અને ઉદ્યોગ મહારાષ્ટ્ર
શ્રી અશોક કુમાર સિંહ વિજ્ઞાન અને ઇજનેરી ઉત્તર પ્રદેશ
શ્રી અશોક કુમાર હલદર સાહિત્ય અને શિક્ષણ પશ્ચિમ બંગાળ
શ્રી બલદેવ સિંહ રમતગમત પંજાબ
શ્રી ભગવાનદાસ રાયકવાર રમતગમત મધ્ય પ્રદેશ
શ્રી ભરત સિંહ ભારતી કલા બિહાર
શ્રી ભીકલ્યા લડક્યા ધીંડા કલા મહારાષ્ટ્ર
શ્રી વિશ્વ બંધુ (મરણોત્તર) કલા બિહાર
શ્રી બ્રિજ લાલ ભટ્ટ સમાજ સેવા જમ્મુ અને કાશ્મીર
શ્રી બુદ્ધ રશ્મી મણિ અન્ય – પુરાતત્વ ઉત્તર પ્રદેશ
ડૉ. બુધરી તાતી સમાજ સેવા છત્તીસગઢ
શ્રી ચંદ્રમૌલી ગદ્દામનુગુ વિજ્ઞાન અને ઇજનેરી તેલંગાણા
શ્રી ચરણ હેમ્બ્રામ સાહિત્ય અને શિક્ષણ ઓડિશા
શ્રી ચિરંજી લાલ યાદવ કલા ઉત્તર પ્રદેશ
સુશ્રી દીપિકા રેડ્ડી કલા તેલંગાણા
શ્રી ધાર્મિકલાલ ચુનીલાલ પંડ્યા કલા ગુજરાત
શ્રી ગદ્દે બાબુ રાજેન્દ્ર પ્રસાદ કલા આંધ્ર પ્રદેશ
શ્રી ગફરુદ્દીન મેવાતી જોગી કલા રાજસ્થાન
શ્રી ગંભીર સિંહ યોનઝોન સાહિત્ય અને શિક્ષણ પશ્ચિમ બંગાળ
શ્રી ગરીમેલ્લા બાલકૃષ્ણ પ્રસાદ (મરણોત્તર) કલા આંધ્ર પ્રદેશ
સુશ્રી ગાયત્રી બાલસુબ્રમણ્યમ અને સુશ્રી રંજન બાલસુબ્રમણ્યમ (ડ્યૂઓ) કલા તમિલનાડુ
શ્રી ગોપાલ જી ત્રિવેદી વિજ્ઞાન અને ઇજનેરી બિહાર
શ્રી ગુડુરુ વેંકટ રાવ ચિકિત્સા તેલંગાણા
શ્રી એચ. વી. હાંડે ચિકિત્સા તમિલનાડુ
શ્રી હેલી વોર સમાજ સેવા મેઘાલય
શ્રી હરિ માધબ મુખોપાધ્યાય (મરણોત્તર) કલા પશ્ચિમ બંગાળ
શ્રી હરિચરણ સૈકિયા કલા આસામ
સુશ્રી હરમનપ્રીત કૌર ભુલ્લર રમતગમત પંજાબ
શ્રી ઈન્દરજીત સિંહ સિદ્ધુ સમાજ સેવા ચંદીગઢ
શ્રી જનાર્દન બાપુરાવ બોથે સમાજ સેવા મહારાષ્ટ્ર
શ્રી જોગેશ દેઉરી અન્ય – કૃષિ આસામ
શ્રી જુઝર વાસી વિજ્ઞાન અને ઇજનેરી મહારાષ્ટ્ર
શ્રી જ્યોતિષ દેબનાથ કલા પશ્ચિમ બંગાળ
શ્રી કે. પાઝાનિવેલ રમતગમત પુડુચેરી
શ્રી કે. રામાસામી વિજ્ઞાન અને ઇજનેરી તમિલનાડુ
શ્રી કે. વિજય કુમાર સિવિલ સેવા તમિલનાડુ
શ્રી કબીન્દ્ર પુરકાયસ્થ (મરણોત્તર) જાહેર બાબતો આસામ
શ્રી કૈલાશ ચંદ્ર પંત સાહિત્ય અને શિક્ષણ મધ્ય પ્રદેશ
સુશ્રી કલામંડલમ વિમલા મેનન કલા કેરળ
શ્રી કેવલ કૃષ્ણ ઠકરાલ ચિકિત્સા ઉત્તર પ્રદેશ
શ્રી ખેમ રાજ સુંદરિયાલ કલા હરિયાણા
સુશ્રી કોલ્લાકલ દેવકી અમ્મા જી સમાજ સેવા કેરળ
શ્રી કૃષ્ણમૂર્તિ બાલસુબ્રમણ્યમ વિજ્ઞાન અને ઇજનેરી તેલંગાણા
શ્રી કુમાર બોઝ કલા પશ્ચિમ બંગાળ
શ્રી કુમારસામી થંગરાજ વિજ્ઞાન અને ઇજનેરી તેલંગાણા
પ્રો. (ડૉ.) લાર્સ-ક્રિશ્ચિયન કોચ કલા જર્મની
સુશ્રી લ્યુડમિલા વિક્ટોરોવના ખોખલોવા સાહિત્ય અને શિક્ષણ રશિયા
શ્રી માધવન રંગનાથન કલા મહારાષ્ટ્ર
શ્રી મગંતી મુરલી મોહન કલા આંધ્ર પ્રદેશ
શ્રી મહેન્દ્ર કુમાર મિશ્રા સાહિત્ય અને શિક્ષણ ઓડિશા
શ્રી મહેન્દ્ર નાથ રોય સાહિત્ય અને શિક્ષણ પશ્ચિમ બંગાળ
શ્રી મામિડાલા જગદીશ કુમાર સાહિત્ય અને શિક્ષણ દિલ્હી
સુશ્રી મંગલા કપૂર સાહિત્ય અને શિક્ષણ ઉત્તર પ્રદેશ
શ્રી મીર હાજીભાઈ કસમભાઈ કલા ગુજરાત
શ્રી મોહન નગર સમાજ સેવા મધ્ય પ્રદેશ
શ્રી નારાયણ વ્યાસ અન્ય – પુરાતત્વ મધ્ય પ્રદેશ
શ્રી નરેશ ચંદ્ર દેવ વર્મા સાહિત્ય અને શિક્ષણ ત્રિપુરા
શ્રી નીલેશ વિનોદચંદ્ર માંડલેવાલા સમાજ સેવા ગુજરાત
શ્રી નુરુદ્દીન અહમદ કલા આસામ
શ્રી ઓથુવાર તિરુથાની સ્વામીનાથન કલા તમિલનાડુ
ડૉ. પદ્મા ગુર્મેત ચિકિત્સા લદ્દાખ
શ્રી પાલકોંડા વિજય આનંદ રેડ્ડી ચિકિત્સા તેલંગાણા
સુશ્રી પોખીલા લેકથેપી કલા આસામ
ડૉ. પ્રભાકર બસવપ્રભુ કોરે સાહિત્ય અને શિક્ષણ કર્ણાટક
શ્રી પ્રતીક શર્મા ચિકિત્સા યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ઓફ અમેરિકા
શ્રી પ્રવીણ કુમાર રમતગમત ઉત્તર પ્રદેશ
શ્રી પ્રેમ લાલ ગૌતમ વિજ્ઞાન અને ઇજનેરી હિમાચલ પ્રદેશ
શ્રી પ્રોસેનજીત ચેટર્જી કલા પશ્ચિમ બંગાળ
ડૉ. પુન્નિયામૂર્તિ નટેસન ચિકિત્સા તમિલનાડુ
શ્રી આર. કૃષ્ણન (મરણોત્તર) કલા તમિલનાડુ
શ્રી આર. વી. એસ. મણિ સિવિલ સેવા દિલ્હી
શ્રી રબિલાલ ટુડુ સાહિત્ય અને શિક્ષણ પશ્ચિમ બંગાળ
શ્રી રઘુપત સિંહ (મરણોત્તર) અન્ય – કૃષિ ઉત્તર પ્રદેશ
શ્રી રઘુવીર તુકારામ ખેડકર કલા મહારાષ્ટ્ર
શ્રી રાજસ્થાપથી કાલિઅપ્પા ગાઉન્ડર કલા તમિલનાડુ
શ્રી રાજેન્દ્ર પ્રસાદ ચિકિત્સા ઉત્તર પ્રદેશ
શ્રી રામા રેડ્ડી મામિડી (મરણોત્તર) અન્ય – પશુપાલન તેલંગાણા
શ્રી રામામૂર્તિ શ્રીધર અન્ય – રેડિયો પ્રસારણ દિલ્હી
શ્રી રામચંદ્ર ગોડબોલે અને સુશ્રી સુનીતા ગોડબોલે (ડ્યૂઓ) ચિકિત્સા છત્તીસગઢ
શ્રી રતિલાલ બોરીસાગર સાહિત્ય અને શિક્ષણ ગુજરાત
શ્રી રોહિત શર્મા રમતગમત મહારાષ્ટ્ર
સુશ્રી એસ. જી. સુશીલમ્મા સમાજ સેવા કર્ણાટક
શ્રી સંગ્યુસાંગ એસ. પોંગેનર કલા નાગાલેન્ડ
સંત નિરંજન દાસ અન્ય – આધ્યાત્મ પંજાબ
શ્રી શરત કુમાર પાત્ર કલા ઓડિશા
શ્રી સરોજ મંડલ ચિકિત્સા પશ્ચિમ બંગાળ
શ્રી સતીશ શાહ (મરણોત્તર) કલા મહારાષ્ટ્ર
શ્રી સત્યનારાયણ નુવાલ વેપાર અને ઉદ્યોગ મહારાષ્ટ્ર
સુશ્રી સવિતા પુનિયા રમતગમત હરિયાણા
પ્રો. શફી શૌક સાહિત્ય અને શિક્ષણ જમ્મુ અને કાશ્મીર
શ્રી શશી શેખર વેમ્પતી સાહિત્ય અને શિક્ષણ કર્ણાટક
શ્રી શ્રીરંગ દેવાબા લાડ અન્ય – કૃષિ મહારાષ્ટ્ર
સુશ્રી શુભા વેંકટેશ આયંગર વિજ્ઞાન અને ઇજનેરી કર્ણાટક
શ્રી શ્યામ સુંદર ચિકિત્સા ઉત્તર પ્રદેશ
શ્રી સિમાંચલ પાત્રો કલા ઓડિશા
સુશ્રી શિવસંકરી સાહિત્ય અને શિક્ષણ તમિલનાડુ
ડૉ. સુરેશ હનગાવડી ચિકિત્સા કર્ણાટક
સ્વામી બ્રહ્મદેવ જી મહારાજ સમાજ સેવા રાજસ્થાન
શ્રી ટી. ટી. જગન્નાથન (મરણોત્તર) વેપાર અને ઉદ્યોગ કર્ણાટક
શ્રી તાગા રામ ભીલ કલા રાજસ્થાન
શ્રી તરુણ ભટ્ટાચાર્ય કલા પશ્ચિમ બંગાળ
શ્રી ટેચી ગુબીન સમાજ સેવા અરુણાચલ પ્રદેશ
શ્રી તિરુવારુર બક્તવત્સલમ કલા તમિલનાડુ
સુશ્રી તૃપ્તિ મુખર્જી કલા પશ્ચિમ બંગાળ
શ્રી વીઝીનાથન કામકોટી વિજ્ઞાન અને ઇજનેરી તમિલનાડુ
શ્રી વેમ્પટી કુટુંબ શાસ્ત્રી સાહિત્ય અને શિક્ષણ આંધ્ર પ્રદેશ
શ્રી વ્લાદિમેર મેસ્ત્વરીશવીલી (મરણોત્તર) રમતગમત જ્યોર્જિયા
શ્રી યુમનામ જાત્રા સિંહ (મરણોત્તર) કલા મણિપુર
રસપ્રદ તથ્યો અને વિવાદો
પદ્મ પુરસ્કારો અત્યંત પ્રતિષ્ઠિત હોવા છતાં, તેનો ઇતિહાસ એવા કિસ્સાઓથી પણ ભરેલો છે જ્યાં કેટલાક મહાનુભાવોએ વિવિધ કારણોસર તેને નકારીને એક સશક્ત નિવેદન આપ્યું છે. આ ઘટનાઓ પુરસ્કારની ગરિમા અને તેના પ્રત્યેના જાહેર દ્રષ્ટિકોણ પર પ્રકાશ પાડે છે. 1954થી અત્યાર સુધીમાં, લગભગ 50 વ્યક્તિઓએ તેમના સન્માનનો અસ્વીકાર કર્યો છે અથવા પરત કર્યો છે.
કેટલાક પ્રમુખ ઉદાહરણો નીચે મુજબ છે:
- ખુશવંત સિંહ: ઓપરેશન બ્લુ સ્ટારના વિરોધમાં 1984માં તેમનો પદ્મ ભૂષણ પુરસ્કાર પરત કર્યો.
- રોમિલા થાપર: તેમણે બે વખત (1992 અને 2005) પદ્મ ભૂષણનો અસ્વીકાર કર્યો અને કહ્યું કે તેઓ માત્ર શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ પાસેથી જ પુરસ્કારો સ્વીકારે છે.
- એસ. જાનકી: 2013માં પદ્મ ભૂષણનો અસ્વીકાર કરતાં કહ્યું કે આ પુરસ્કાર તેમની કારકિર્દીમાં ખૂબ મોડો આવ્યો છે.
- સલીમ ખાન: 2015માં પદ્મ શ્રીનો અસ્વીકાર કરતાં કહ્યું કે, “તે મારા દરજ્જા અને કાર્ય સાથે મેળ ખાતો નથી.”
- વિલાયત ખાન: તેમણે પદ્મ શ્રી (1964), પદ્મ ભૂષણ (1968) અને પદ્મ વિભૂષણ (2000) નો અસ્વીકાર કર્યો અને કહ્યું કે પસંદગી સમિતિઓ તેમના સંગીતનું મૂલ્યાંકન કરવા માટે સક્ષમ નથી. નિષ્કર્ષ
પદ્મ પુરસ્કારો એ રાષ્ટ્ર દ્વારા એવા વ્યક્તિઓને સન્માનિત કરવાની એક મહત્વપૂર્ણ પ્રણાલી છે જેમણે પોતાના ક્ષેત્રોમાં ઉત્કૃષ્ટતા પ્રાપ્ત કરી છે અને સમાજમાં યોગદાન આપ્યું છે. આ પુરસ્કારો આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે માન્યતા પ્રાપ્ત હસ્તીઓથી લઈને પાયાના સ્તરે કામ કરતા “વણઓળખાયેલા નાયકો” સુધીની પ્રતિભાઓની વિશાળ શ્રેણીની ઉજવણી કરે છે. 2026ના તમામ પુરસ્કાર વિજેતાઓને ખૂબ ખૂબ અભિનંદન.
