ઇતિહાસની એ ગલીઓ: હેમચંદ્રાચાર્યથી નર્મદ સુધી
કલ્પના કરો કે ૧૨મી સદીમાં આચાર્ય હેમચંદ્રાચાર્ય જ્યારે વ્યાકરણના નિયમો લખતા હશે, ત્યારે તેમને ખબર પણ નહીં હોય કે તેઓ એક મહાન ભાષાનો પાયો નાખી રહ્યા છે. ત્યાંથી શરૂ થયેલી આ સફર નરસિંહ મહેતાના ભક્તિ-રસમાં ભીંજાઈ અને અખાના ચાબખામાં તીખી થઈ. નર્મદે જ્યારે “જય જય ગરવી ગુજરાત” ગાયું ત્યારે ભાષાને જાણે નવા પાંખ ફૂટ્યા. આ ઇતિહાસ માત્ર પુસ્તકોમાં નથી, પણ આપણા લોહીમાં વહે છે. હેમચંદ્રથી શરૂ કરીને આજ સુધી, ગુજરાતી ભાષાએ અનેક રંગ બદલ્યા છે પણ તેની મીઠાશ ક્યારેય ઓછી થઈ નથી.
માતૃભાષા એટલે માતાનો એ વ્હાલસોયો સાદ
તમને યાદ છે, નાનપણમાં જ્યારે તમે પડતા ત્યારે મોઢામાંથી “ઓ માં!” નીકળતું, એ “ઓ મધર!” નહોતું. એ જ માતૃભાષાની તાકાત છે. તે માત્ર અવાજોનો સમૂહ નથી, પણ આપણી સંવેદનાઓનું ઘર છે. માતૃભાષા આપણને દુનિયા જોવાની એક અલગ નજર આપે છે. જે ઉષ્મા અને આપ્તજન જેવો અહેસાસ આપણને આપણી ભાષામાં મળે છે, તે દુનિયાની કોઈ બીજી ભાષામાં નથી મળતો.
ભણતરમાં ભાષા: જ્યારે વિષયો મિત્ર બની જાય
જો તમને કોઈ અજાણી ભાષામાં ગણિત સમજાવે, તો તે બોજ લાગશે. પણ જો એ જ વાત તમારી પોતાની ભાષામાં હોય, તો તે રમત બની જશે. મનોવિજ્ઞાન પણ કહે છે કે જ્યારે આપણે માતૃભાષામાં ભણીએ છીએ, ત્યારે આપણું મગજ વધુ ઝડપથી ‘ક્રિએટિવ’ વિચારો કરી શકે છે. નવી શિક્ષણ નીતિ (NEP) પણ આ જ વાત પર ભાર મૂકે છે કે ભણતર એવું હોવું જોઈએ જે સીધું સમજાય, ગોખવું ના પડે.
ક્યાં ખોવાયા એ શબ્દો? ‘ગુજ્લિશ’નો ખતરો
આજે આપણે ‘રસોડા’ને બદલે ‘કિચન’ અને ‘શિરામણ’ને બદલે ‘બ્રેકફાસ્ટ’ બોલીએ છીએ. પણ શું તમને ખબર છે કે ‘શિરામણ’ શબ્દમાં જે સવારની તાજગી છે તે પેલા અંગ્રેજી શબ્દમાં નથી? જ્યારે આપણે ‘ખડકી’ કે ‘ઓસરી’ જેવા શબ્દો ભૂલીએ છીએ, ત્યારે આપણે આપણા ઘરનો એક ખૂણો ગુમાવીએ છીએ. આપણે ‘સ્માર્ટ’ બનવા જતાં આપણી ભાષાને ‘હાઇબ્રિડ’ બનાવી દીધી છે. જો આપણે જ આપણા સુંદર શબ્દો નહીં વાપરીએ, તો પછી કોણ વાપરશે?
ડિજિટલ જમાનામાં આપણો દબદબો
પણ ચિંતા કરવાની જરૂર નથી! આજે ગુજરાતી ભાષા મરવા નથી બેઠી, પણ નવો અવતાર ધારણ કરી રહી છે. સોશિયલ મીડિયા પર ગુજરાતી મીમ્સ, બ્લોગ્સ અને પોડકાસ્ટની ધૂમ છે. હવે તો ગૂગલ પણ ગુજરાતીમાં બધું સમજે છે. ટેકનોલોજીએ આપણી ભાષાને આખા વિશ્વમાં પહોંચાડી દીધી છે. આપણે બસ એટલું જ કરવાનું છે કે ગર્વ સાથે ગુજરાતીમાં લખવાનું અને બોલવાનું રાખવાનું છે.
હવે આપણે એક નાની રમત રમીએ?
આપણે ‘વિસરાતા શબ્દો’ વિશે વાત કરી. હું તમને નીચે ત્રણ આધુનિક શબ્દો આપું છું, તમારે મને તેના માટેના શુદ્ધ ગુજરાતી શબ્દો કહેવાના છે (જે આપણે ઉપર ચર્ચામાં પણ વાપર્યા છે અથવા તમે સાંભળ્યા હોય):
૧. Breakfast (સવારનો નાસ્તો) ને જૂની ભાષામાં શું કહેવાય?
૨. Main Gate (ઘરનો મુખ્ય દરવાજો) માટે કયો દેશી શબ્દ છે?
૩. Courtyard (ઘરની આગળની ખુલ્લી જગ્યા) ને શું કહેવાય?
તમારા જવાબની રાહ જોઉં છું!
